Epidemie w wybranych relacjach z podróży polskich podróżników XVIII wieku

Epidemie w wybranych relacjach z podróży polskich podróżników XVIII wieku

Celem niniejszego artykułu uczyniono przedstawienie epidemii z punktu widzenia historyka XVIII wieku. Za źródła do analizy posłużyło sześć relacji z podróży polskich podróżników XVIII stulecia, dokładnie drugiej jego połowy, w których epidemie ujęto w ramach kategorii społecznej oraz prywatnej. Kategoria społeczna to wzmianki o epidemiach, które nie dotykały bezpośrednio autora relacji z podróży czy kogoś mu bliskiego, natomiast prywatna zawiera w sobie informacje na temat zaraz, które dotykały osobiście podróżnika lub kogoś z grona jego bliskich.

Dla uporządkowania rodzajów epidemii dokonano rozróżnienia ich na małe i duże. W poczet epidemii małych zaliczono takie choroby, które nagminnie trapiły daną ludność, ale nie powodowały szybkiej śmierci, natomiast pośród wielkich znalazły się choroby siejące śmiertelne spustoszenie wśród dotkniętej nimi ludności. Artykuł ma dać ogląd na postrzeganie epidemii dotykających mieszkańców określonych obszarów Europy czy samego wojażera, bądź kogoś z grona jego bliskich, na sposoby radzenia sobie z epidemicznymi chorobami oraz na charakterystyczne dla danego regionu Europy rodzaje zaraźliwych chorób w XVIII wieku.

Wieloryb podróż
Podczas podróży na podróżników czekało dużo niebezpieczeństw, tych w skali makro i tych w skali mikro. Beale, T. (1839). The Natural History of the Sperm Whale.

Epidemie wielkie w Europie XVIII wieku — zarys zagadnienia

„Urbanizacja, wojna, handel i imperializm” oraz klimat to czynniki sprzyjającymi szybkiemu rozprzestrzenianiu się epidemii w XVIII wieku [1–2]. W ówczesnych miastach panował brud i nieporządek, a dbałość o higienę mieszkańców plasowała się na bardzo niskim poziomie, co czyniło ich ciała siedliskiem licznych patogenów. Przemieszczanie się armii w czasie wojny prowadziło do łączenia się często odległych od siebie miast w jedno, a także scalania się chorób ludności w nich zamieszkałej. Skutkiem ubocznym wymiany handlowej, jak również podbojów wielkich imperiów było przenoszenie się chorób między państwami a nawet kontynentami [1]. Co do klimatu, im cieplejszy tym dogodniejsze warunki do inkubacji i rozprzestrzeniania się zarazy [2].

Najczęściej występujące epidemie w Europie XVIII wieku to, m.in.: ospa prawdziwa [3–7], gruźlica [3–4, 7–8], gorączki jelitowe, a wśród nich dur rzekomy, dyzenteria [3], dur plamisty [3,9], dur brzuszny [10], grypa [4–5, 7, 11] oraz żółta febra [5, 12].

Zapraszamy również do wysłuchaniu podcastu na temat alkoholu jako leku na dżumę i inne choroby zakaźne:

Ospa

Przypadki zachorowań na ospę pojawiły się już w starożytności. W XVIII wieku zbierała ona swe potężne śmiertelne żniwo, co stało się przyczyną ubogacenia arsenału do walki z tą chorobą w owym stuleciu o nowe środki, takie jak technika inokulacji, zwana wariolizacją oraz szczepionka, która jednak powszechne zastosowanie znalazła dopiero w XIX wieku [3–7].

Gruźlica

Gruźlica to choroba nękająca ludzi już w czasach prehistorycznych, jednak masowe na nią zachorowania miały miejsce dopiero w czasach nowożytnych, szczególnie w XVIII wieku i trwały przez cały wiek XIX, z którym ta choroba jest najczęściej kojarzona [3–4, 7–8].  

Dur rzekomy i dyzenteria

Inne choroby epidemiczne — gorączki jelitowe, zaczęto rozróżniać dopiero na początku XIX wieku, wcześniej wszystkie objawy dyzenterii nazywano ,,gorączką’’, ,,zarazą’’ lub ,,biegunką’’. Dur rzekomy, dyzenteria i dur brzuszny dręczyły Europejczyków na masową skalę przez większą część czasów nowożytnych [3, 10], tak samo jak dur plamisty, którego występowanie było nierozerwalnie związane z wojnami [3, 9].

Grypa

Grypa to choroba występująca prawdopodobnie już w starożytności, a z pewnością od wieku XV. Przez cały wiek XVII aż do roku 1729 w Europie nie występowała epidemia grypy. Kolejne plagi miały miejsce w latach 1732, 1781–1782 i 1788 [5, 7, 11]. XVIII wiek to czas, w którym na niespotykaną dotąd skalę grypa zaczęła szerzyć się w skali globalnej [4].

Żółta febra

Ostatnia z opisywanych chorób, żółta febra, w Europie rozprzestrzeniała się przez handel morski, więc nawiedzała głównie miasta portowe. Jednak nigdy epidemie tej choroby nie przybierały takich rozmiarów jak w Amerykach, gdzie zbierały potężne śmiertelne żniwo [5, 12] .

O podziale i klasyfikacji chorób w XVIII-wiecznej medycynie przeczytasz w artykule Doświadczenie choroby a kształtowanie się klasyfikacji chorób — G. C. Stender, Definitiones generum morborum, Gottingae 1764

Diariusz podróży jako źródło egodokumentalne

Egodokumenty to źródła historyczne powstające w wyniku dobrowolnego bądź przymusowego przedstawienia relacji z przeżytych wydarzeń, zawierające w sobie oprócz ich opisu także doświadczenia autora lub jego towarzyszy podróży czy napotkanych przez niego ludzi z nimi związane. Dzienniki i listy, służące w tym artykule za źródła wiedzy o epidemiach, zalicza się w poczet klasycznych przykładów egodokumentów [13].

List to powszechna forma wypowiedzi pisemnej, więc nie zostanie jej tutaj poświęcona uwaga, ale warto na moment zająć się dziennikami podróży, czyli spisywanymi chronologicznie, w miarę możliwości na bieżąco, mniej lub bardziej regularnie, czasem szczegółowo, ale bywało że lakonicznie, relacjami z podróży [14]. Wojaże odbywano w różnorakich celach, takich jak poszerzenie swojej wiedzy, zaspokojenie ciekawości światem, podniesienie prestiżu społecznego, wpasowanie się w ogólną modę czasów nowożytnych na podróżowanie [15], podreperowanie zdrowia, z powodów religijno-wyznaniowych, w ramach działalności państwowej lub pełnienia funkcji opiekuńczej kogoś z bliskich, wyruszających w podróż [14].

Mapa podróży XVI w.
Polacy podróżowali po całym świecie w poszukiwaniu wiedzy, zdrowa i kontaktów gospodarczych. Doetechum, J. (ok. 1580–1583).

Dlaczego spisywano diariusze?

Głównym prowodyrem w kwestii motywów czynienia zapisek z podróży w czasach nowożytnych był swoisty nakaz obyczajowy, karzący dokumentować wszystko, czego się doświadczyło i uznano za warte przekazania innym. Uważa się to za reakcje na zjawisko ,,ducha czasu’’, obecnego w całej Europie, skłaniającego do uwieczniania danej rzeczywistości za pomocą słowa pisanego, z racji przekonania o historycznym znaczeniu wydarzeń, w których brało się udział lub było się ich świadkiem. W Rzeczpospolitej równie ważnym powodem pisania diariuszy była ich rola jaką odgrywały we wzmacnianiu więzów rodzinnych. Podróżnicy polscy, jako jedyni wojażerowie zachodnioeuropejscy, swoje zapiski z podróży pozostawiali najczęściej w formie rękopisu, nie wydawali ich drukiem, gdyż diariusz miał służyć raczej dla potomnych z kręgu rodzinnego, do użytku prywatnego [15–17].

Percepcja podróży przez podróżników

Wiedza, jaką zdobywamy dzięki diariuszom podróży, jest bogata. Do kategorii publicznej zaliczyć należy wzmianki, m.in. o stanie dróg, zastanej pogodzie, opisy odwiedzanych miast i ich mieszańców czy ciekawszych zjawisk ze świata natury i zwierząt [14–15]. Na pierwszy plan wysuwają się opisy cech zewnętrznych rzeczy, choć zdarzają się również wzmianki o odczuciach autora, związanych z odbywaną podróżą.

W kategorii prywatnej odnaleźć można informacje na temat tego, co podróżników w czasie podróży zachwycało, a co oburzało, co śmieszyło, a co straszyło, co miało wpływ na ich samopoczucie i wreszcie najważniejsze dla tego artykułu: jaki był ich stan zdrowia [14]. Najczęściej wzmianki autora o sobie obracały się w kręgu podróży. Zaznacza się w diariuszach podróży tendencja do niepisania o sobie w charakterze ogólnym, nieczynienia osobistych wyznań, choć zdarzają się od tego trendu wyjątki [14, 16–17]. Relacje z podróży wykorzystane w tej pracy wyrażają ogólną tendencję do raczej powściągliwego wzmiankowania o sobie, czego dowodem będzie znaczna dysproporcja między częścią dotyczącą kategorii społecznej, a tą mówiącą o kategorii prywatnej.

Notki o autorach relacji z podróży oraz ich wojażach

Przed dokonaniem analizy relacji z podróży pod kątem wzmianek o epidemiach w nich zawartych, warto skupić się na krótkich notach dotyczących ich autorów oraz podróży przez nich odbytych.

Pierwszy z nich, Franciszek Ksawery Michał Bohusz (1746–1820), duchowny, do czasu kasaty zakonu jezuitów członek tego zgromadzenia, uczony, jeden z pierwszych badających początki litewskiego narodu i języka, w latach 1777–1778 wraz z Antonim Tyzenhauzem odbył podróż m.in. po Śląsku, Austrii, Niemczech, Francji i Anglii [18–19], natomiast w latach 1781–1782 wyruszył do Włoch [19].

Kolejny peregrynat, Michał Jan Borch (1751–1810), wojewoda bełski, wojskowy, pisarz, pan na włościach warkłańskich w Inflantach Polskich, miłośnik przyrody i mineralogii, w latach 1776–1777 odbył podróż na Sycylię, a jako rycerz maltański na Maltę, co pozwoliło mu rozwinąć swoje pasje przyrodnicze [20].

Ranny człowiek
Bitwy i zarazy, czyli podróże w XVIII w. Domena publiczna

Butler, trzeci z opisywanych tutaj autorów relacji z podróży, chciał pozostać anonimowy, więc nie zachowały się informacje na temat jego dokładnej godności. Nie znane by było nawet jego nazwiska, gdyby nie fragment, z którego jasno wynika jak ono brzmiało. W bataliach o określenie autorstwa tego diariusza, bierze się pod uwagę Michała Butlera oraz jego dwóch synów, Jana i Antoniego. Najmocniejszym faworytem na przypuszczalnego autora diariusza z lat 1779–1780 jest Michał Butler (1715–1782), polityk, kawaler orderu św. Stanisława, starosta witagolski, następnie preński oraz dziedzic Miedziny. Wskazuje na to przypuszczalnie dojrzały wiek peregrynata w latach, których podróż miała miejsce, który pasuje do licznych wzmianek o złym stanie zdrowia autora diariusza. Poza tym również skąpe informacje zamieszczone w dzienniku o towarzyszce podróży, żonie wojażera, także wskazują na autorstwo Michała Butlera, gdyż jak podają, była ona starościną.

Mniej prawdopodobne wydaje się, by dziennik napisał starszy syn Michała z drugiego małżeństwa, Jan Butler (zm. 1833), dziedzic Miedzny, gdyż musiałby odbyć podroż około trzydziestego roku życia, co czyni mało prawdopodobnym wspomniany zły stan zdrowia peregrynata. Na najniższym miejscu wśród faworytów do autorstwa plasuje się młodszy syn z tego związku, Antoni Butler (zm. 1852), gdyż prawdopodobnie w latach 1779–1780 był jeszcze dzieckiem [21].

Kolejny autor diariusza, Juwenalis Charkiewicz (zm. 1788), bernardyn litewskiego pochodzenia, w latach 1766–1769 pełnił funkcje prowincjała litewskiego i z racji tego w roku 1768 uczestniczył w kapitule generalnej Zakonu w Walencji. Z drogi na to wydarzenie prowadzącej przez Hiszpanie i Rzym pozostawił diariusz podróży [22].

Z kolei August Fryderyk Moszyński (1731–1786), człowiek szeroko wykształcony w kierunku ekonomii, architektury, pasjonat sztuki i kolekcjonerstwa, pełniący funkcje na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego, w latach 1785–1786 odbył podróż do Włoch przez Francje na koszt króla pod zmienionym nazwiskiem hr. Leszczkow. Nie powrócił z niej do Polski, gdyż w czasie jej trwania, prawdopodobnie w Padwie, zmarł [23].

Ostatni autor diariusza, Stanisław Staszic (1755–1826), człowiek uczony, aktywny na wielu polach, takich jak polityka, administracja, oświata, odbył wraz z Zamoyskimi w latach 1790–1805 podróż do Włoch [24].

Więcej na temat historii epidemii przeczytasz w naszej monografii: “Epidemie — od historycznych postaci leku po COVID-19”

Kategoria społeczna — epidemie małe

W tej części artykułu zostaną przedstawione wzmianki na temat epidemii małych ujętych w relacjach z podróży wojażerów, nie będą natomiast czynione tutaj próby medycznej oceny trafności wspominanych przez nich przyczyn opisywanych dolegliwości zdrowotnych czy medyczne diagnozy opisywanych przez podróżników symptomów chorobowych.

Świerzb i inne choroby

Pierwszy z sześciu autorów relacji z podróży wykorzystanych w tym artykule, Franciszek Bohusz, zapisał w czasie pobytu w Amsterdamie, że tam:

,,gdzie woda prawie ustawnie stojąca dziwnie w przykry sposób nos zaraża’’ [19].

Kolejny peregrynat, Michał Jan Borch zanotował, że w Syrakuzach epidemią, wśród przedstawicieli wszystkich warstw społecznych, był świerzb, który powodował, według Borcha, wszechobecny brud i spożywanie przez Syrakuzan zepsutej żywności, choć ogólnie twierdziło się, że przyczyną świerzbu było zanieczyszczone przez trzy miesiące powietrze.

świerzbowiec ludzki
Świerzbowiec ludzki (1908). Domena publiczna

Choroby oczu i katary, czyli epidemie małe na Malcie

Ten sam podróżnik zwrócił również uwagę na dużą częstotliwość występowania wśród mieszkańców Malty chorób oczu. Przytoczył on opinię niektórych podróżników na temat przyczyn tego stanu. Twierdzili oni, że powodem częstego występowania dolegliwości ocznych był biały kolor kamieni, które stanowiły dla ludności maltańskiej budulec domów. Kamienie bardzo mocno odbijały promienie słońca, a te miały działać szkodliwie na oczy. Jednak Borch miał inną opinię na ten temat. Oceniał, że winą opisywanej przypadłości były tumany kurzu unoszące się w powietrzu w lecie. Poza tym, według Borcha, klimat na Malcie, szczególnie wiejący wiatr sirocco z pustyń Sahary niszczył płuca oraz powodował ,,roztopy, katary i fluksje’’[25].

Epidemie od Marsylii po Rzym

Kolejny peregrynat, który wspominał o epidemiach małych nękających odwiedzaną ludność to August Moszyński. Będąc w Marsylii zwrócił uwagę na powszechny wśród jej mieszkańców problem z zębami, prawdopodobnie spowodowany spożywaniem przez nich zbyt dużej ilości morskiego jedzenia.

Z kolei co do mieszkańców Neapolu, zauważył, że powodem noszenia przez nich pończoch były nogi pokryte przewlekłymi wrzodami, które powodowała słona woda morska tam występująca. Przy okazji wizyty w tym mieście wspominał o jednej z głównych przyczyn epidemii w czasach nowożytnych, czyli zalegających zwłokach na ulicach i w kościołach.

Natomiast w czasie pobytu w Rzymie, jak większość z odwiedzających to miasto podróżników, zauważył, że w okresie od letnim, od lipca do początków września, występuje tam specyficzna choroba. W opisie Moszyńskiego pojawiła się wersja, która odbiega od tych, podawanych przez innych podróżników w diariuszach przytaczanych w tym artykule. Kilku z nich wspominało o chorobie występującej nagminnie w Rzymie w okresie letnim, jednak każdy podał nieco inne objawy. Moszyński napisał, że najuciążliwszymi symptomami tej dolegliwości była wysypka, rozpoczynająca się swędzeniem, następnie powstawały większe i mniejsze pęcherzyki, znikające gdy się ich nie drapało, a pękające od drapania. Z pęcherzyków wydzielał się płyn, jednak w niewielkich ilościach i łatwo zastygał. Na ową chorobę, według Moszyńskiego, mieli cierpieć zarówno cudzoziemcy urodzeni w zimnych krajach jak również Włosi.

Rzymskiemu powietrzu przypisał Moszyński także powodowanie gorszego trawienia, otępienia, spazm, omdleń a nawet szaleństwa. Poza tym, wśród pospólstwa rzymskiego często zauważał katar, czego przyczyny Moszyński upatrywał w suchym powietrzu i nadużywaniu przez nich wina oraz braku higieny, gdyż bogaci Rzymianie, z racji częstego zażywania kąpieli, rzadko chorowali na katar. Jednak dla cudzoziemców najbardziej niebezpieczne okazywało się powietrze, ponieważ mimo utrzymania czystości ciała i wszelkich środków ostrożności równie często jak pospólstwo rzymskie zapadali na rzeczoną chorobę [26].

Malta, Rzym, Marsylia. Nie ma miejsca wolnego od chorób. Domena publiczna. Ġgantija megalithic temple in Gozo (b.r.).

Podróże Stanisława Staszica, febra i rzymska zaraza

Inny podróżnik, Stanisław Staszic, wspomniał, że już od czerwca do połowy września na terenach błot Pontyńskich, w Rzymie, ,,trwa powietrze zaraźliwe’’. W jednym z opisów zawartych w tym diariuszu czytamy, że choroba objawiała się najpierw febrą, potem opuchlizną, następnie gorączką, a to wszystko prowadziło do śmierci. Natomiast inny podaje, że dolegliwości zaczynały się od obstrukcji, następnie dochodziło do maligny, zwanej zgniłą gorączką, co prowadziło bezpośrednio do śmierci. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy, według Staszica, była katorżnicza praca wykonywana przez rolników rzymskich na polach nieobsadzonych drzewami. Nie mieli oni żadnej ochrony przed słońcem, więc z przegrzania chorowali. Natomiast sami mieszkańcy oceniali, ze to wina nieroztropności ludzi, którzy w nocy, by ochłodzić się po upalnym dniu, chodzili nago, co dla organizmu okazywało się szkodliwe.

Staszic, podobnie jak Moszyński, nie oceniał Rzymu w pozytywny sposób. Podkreślał słabe zaludnione tego miasta, jego ubóstwo i wszechobecność w nim śmierci. Podróżnik nie widział nigdzie takiej ilości szpitali, jaką ujrzał w Wiecznym Mieście. Podał również, że febra to ,,rzymska zaraza’’[27].

Bohusz również rzymskie powietrze opisał jako szkodliwe dla zdrowia, szczególnie w lecie, gdy, jak podał, stawało się ,,nieznośne, gorące i duszące’’. Nie wspominał jednak o konsekwencjach tego stanu dla zdrowia przebywających tam ludzi [19].

W przytaczanym już diariuszu Staszica, znajdujemy również informacje o napotkanych przez niego mieszkańcach górzystej miejscowości austriackiej Zwieschenwasser, których określił jedynie negatywnymi przymiotnikami. Podkreślał szczególnie ich podły charakter, głupotę, niedołęstwo i mały wzrost. Następnie, odwiedzając bagniste części Rzymu, również poczynił obserwacje na temat zamieszkujących nawiedzany teren. Stwierdził, że

,,jest to lud jakiś niezdrowy, humorów żółtych pełen, a przeto cholerycznego umysłu’’.

Zauważał w ich oczach niepokój wewnętrzny, a ich skórę opisał jako bladą i wyżółkłą. W Tivoli natomiast spotkał ludność, którą opisał podobnie, jako wątłą i wyżółkłą, za co winą obarczył powietrze [27].

Epidemie rozpowszechniały się podczas transportu towarów. Route De St. Cloud. Domena publiczna

Kategoria społeczna — epidemie wielkie

Kolejne zagadnienie analizowane w tym artykule to epidemie wielkie ujęte w ramach kategorii społecznej wybranych do analizy relacji z podróży.

Dyzenteria, ospa i paszporty sanitarne

Butler wspomniał, że w czeskim miasteczku Trauthenau przez siedem tygodni wśród wojska pruskiego przebywającego wtedy w tej miejscowości panowała śmiercionośna dyzenteria [21].

Kolejny podróżnik, Bohusz, opisując angielski dom podrzutków dla ubogich lub porzuconych dzieci w Anglii, wspomniał, że wprowadzono tam obowiązek szczepień przeciw ospie, którego przestrzegano znakomicie.

Ten sam wojażer przedstawił również w swoim diariuszu podróży sposoby ochrony przed epidemiami w Liwornie. Mianowicie, mimo wolności handlowej dla wszystkich narodów, nie wpuszczali oni drogą morską do miasta nikogo, na kim ciążyło najmniejsze podejrzenie o bycie zarażonym jakąś śmiertelną i rozprzestrzeniającą się szybko chorobą lub przywożenie zarażonych towarów. Szczególnie zwracano uwagę na statki towarowe przybywające ze wschodu. Przestrzeganie takiego obostrzenia wymagało trzymania się dokładnych wytycznych przez kontrolerów liworskich. Każdy statek, przed wpłynięciem do Liworny, musiał zameldować się komisji zdrowia, okazać paszport i ,,pod gardłem’’ poświadczyć, że nie jest zarażony żadną chorobą epidemiczną. Towary z wschodu przechodziły natomiast specjalne procedury. Musiały najpierw zostać umieszczone w lazarecie, gdzie zostawały zamknięte z całą załogą statku. Jeśli któryś z jej członków zachorowałby wtedy na chorobę przewiezioną wraz z towarami wszystkie zostawały spalone. Natomiast w okresie epidemii ludzie dzielili się na ,,,kompanie’’ i byli zamykani na czterdziestodniowe kwarantanny. Po tym czasie przychodził lekarz i zwalniał z niej zdrowych [19].

Dżuma marsylska w XVIII w.

Inny peregrynat, Moszyński, odniósł się w swoim dzienniku do dżumy zwanej ,,marsylską’’, trwającej we Francji od czerwca do grudnia 1720 r., w czasie której zmarło niemal 30 000 osób [3]. Owy peregrynat opisał środki prewencyjne podjęte po zarazie przez rząd Prowansji. Dowiadujemy się, że ów organ władzy utworzył Urząd Zdrowia, w którym odtąd badano wszystko, co przybywało drogą morską. Wspomniał również, że w gabinecie urzędników znajdowały się dzieła malarskie ukazujące świętych modlących się do Boga w czasie epidemii w intencji chorych: św. Karola Boromeusza oraz św. Rocha [26]. To zapewne miało przypominać, dlaczego miejsce ich pracy zostało utworzone. O kulcie św. Rocha jako patrona epidemii wspominał również Butler [21].

Moszyński zanotował również, że w Rzymie, według jego obserwacji, często wybuchała epidemia malarii na skutek zatrzymywania wody przez chłopów w kanałach i rowach, zamiast nawodnienia nimi pól, co powodowało osiadanie wody, zwłaszcza w pobliżu kościoła św. Pawła.

Owy wojażer zauważył ponadto, że mieszkanki Marsylii często nękane były przez choroby piersi i suchoty, czego przyczyny Moszyński upatrywał głównie w niemoralnym prowadzeniu się tamtejszych niewiast [26].

Dżuma marsylska
Dżuma w 1720 r. zdziesiątkowała Marsylię. Serre, M. (1721). View of the Hôtel de Ville of Marseille during the Plague of 1720

Kategoria prywatna — epidemie małe i zachorowanie na epidemiczną chorobę

Troje spośród grona podróżników, których diariusze są analizowane w tym artykule, wspomniało o epidemicznych chorobach, których sami doświadczyli, dwoje z nich również o sposobach, jakimi ich leczono oraz efektach tychże terapii. Choroby epidemiczne, których doświadczyło dwoje podróżników można zaliczyć w poczet epidemii małych, natomiast dolegliwość zdrowotna trzeciego z nich nie podlega klasyfikacji, z powodu braku informacji w diariuszu tego autora na temat zachorowań na nią wśród mieszkańców odwiedzanego miasta.

Jajka na miękko i cytryna na ból i zawroty głowy

Juwenalis Charkiewicz zawitał do Rzymu 18 lipca 1768 r. Dotknęła go tam choroba, która przykuła go do łóżka aż do końca sierpnia. Cierpiał wtenczas na zawroty głowy i bóle całego ciała. Za przyczynę tych dolegliwości uznał zbyt wysokie temperatury, jak pisał, niespotkane w tym mieście od trzydziestu lat. Lekarze zastosowali na chorym leczenie za pomocą krwiopustów i laks, co przyprawiło bernardyna o potężne osłabienie. Jadł w czasie choroby codziennie dwa jaja gotowane na miękko oraz pił wodę z cukrem i cytryną [28]. Owa dolegliwość Charkiewicza miała miejsce w Rzymie, dokładnie w czasie, w którym trzech podróżników, Moszyński, Staszic i Bohusz, stwierdziło powszechne pogorszanie się stanu zdrowia przebywających w Wiecznym Mieście. Dowodzi więc ona prawdziwości ich obserwacji, a także pokazuje różnorodność objawów tej letniej przypadłości rzymskiej, gdyż różnią się one od tych podawanych przez Moszyńskiego i Staszica.

August Moszyński oraz jego towarzysze podróży, zostali również ofiarami tej samej epidemii co bernardyn, jednak doświadczyli innych objawów. Cierpieli oni przez przynajmniej osiem dni na wysypkę. Ponadto Moszyński, poza swędzącymi krostami, w czasie tej choroby, doświadczał bezsenności i słabości w dolnych kończynach, trawiących go, zdaje się dłużej niż wysypka. Poczuł się lepiej dopiero po ustaniu czasu zapadania na tę chorobę [26].

Tanieć śmierci w dawnej Polsce
W dawnej Polsce epidemie były na porządku dziennym. Taniec Śmierci z kościoła Bernardynów (XVII w.)

Febra i tajemnicze remedium Staszica

Stanisław Staszic, od 20 do 24 lipca 1791 r., w czasie pobytu w Wiedniu, chorował na febrę, co uniemożliwiło mi jakąkolwiek aktywność w przeciągu tych dni. Nie wspomniał jednak o sposobach, jakimi się leczył. Co warte wspomnienia to fakt, że organizm podróżnika już przed 20 lipca był osłabiony, gdyż 17 lipca zachorował na ,,katar ciężki’’ [27]. Nie wspomniał o tym, by w odwiedzanym wtedy miejscu panowała w czasie jego pobytu epidemia febry, więc wzmianki owej nie można zaliczyć w poczet kategorii epidemii wielkiej ani małej. Z racji tego, że w XVIII wieku febra była chorobą przybierającą masowy zasięg, informacja o zachorowaniu na nią została ujęta w tym artykule.

Zakończenie

Reasumując, w artykule przedstawiono odnalezione w sześciu relacjach z podróży, powstałych w drugiej połowie XVIII wieku, wzmianki o epidemiach małych i dużych, ujętych w kategorii społecznej i prywatnej tychże źródeł. Dały one ogląd na rodzaje chorób epidemicznych, na które zapadała ludność odwiedzana przez podróżników, jak również oni sami, a także na sposoby walki z epidemiami oraz ich konsekwencje, zarówno dla życia społecznego jak i prywatnego. Opisane epidemie małe najczęściej dotyczyły przypadłości zdrowotnych nękających mieszkańców danego kraju czy jego rejonu, wynikające najczęściej z przyczyn klimatycznych bądź złych nawyków żywieniowych.

Najosobliwszą dolegliwością wydaje się epidemia mała występująca w Rzymie, w okresie letnim, objawiająca się u chorych różnorodnie. W części poświęconej epidemiom wielkim znajdujemy natomiast sporo informacji na temat sposobów walki z zaraźliwymi i śmiercionośnymi chorobami. Dowiadujemy się choćby, że w latach 70. XVIII stulecia w angielskim przytułku dla dzieci obowiązkowo szczepiono je przeciwko ospie. Informacje na temat epidemicznych chorób nękających samych podróżników oraz bliskich im osób, choć skąpe, pokazują ich konsekwencje dla życia prywatnego, w postaci konieczności przerwania zaplanowanego toku podróży, a także wskazują na sposoby radzenia sobie z nimi. Artykuł, zawierający w sobie powyższą treść, posiada znamiona innowacyjności, gdyż zagadnienie epidemii w diariuszach podróży polskich podróżników XVIII wieku nie jest szeroko poruszanym tematem. Tym samym jego treść ubogaca wiedzę z zakresu historii medycyny, medycyny historycznej, historii podróżnictwa oraz historii epidemii.

Bibliografia

  1. Carmichael A. G., Black S. V., Crosby A., et all. (2002). Szerzyciele zarazy: urbanizacja, wojna, handel i imperializm, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 84-86
  2. Polek K., Sroka Ł. T. (2016). Epidemie w badaniach historyków. Zagadnienia wstępne, [w:] Epidemie w dziejach Europy: konsekwencje społeczne, gospodarcze i kulturowe, red. K. Polek, Ł. T. Sroka, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 9-15
  3. Ruffie J., Sournia J. Ch. (1996). Historia epidemii od dżumy do AIDS, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
  4. Aberth J. (2012). Spektakle masowej śmierci: plagi, zarazy, epidemie, Warszawa: Świat Książki – Wetbild Polska
  5. Oldstone M. B. A. (2002) Wirusy, plagi i dzieje ludzkości, Warszawa: Prószyński i S-ka
  6. Crosby A. (2002), Ospa: ,,Nigdy nie było lekarstwa’’, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 108-115
  7. Cartwright F. F. Biddiss M. (2005). Niewidoczny wróg: zarazy i historia, Warszawa: ,,Wołoszański’’
  8. Humphreys M. (2002). Gruźlica: suchoty i cywilizacja, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 198-206
  9. Kiple K. F., Ornelas K. C. (2002). Dur plamisty: okręty i żołnierze, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 152-160
  10. Humphreys M. (2002). Dur brzuszny i jego nosiciele, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 18-26
  11. Cosby A. (2002). Grypa: w okowach gwiezdnej influencji, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 216-223
  12. Humphreys M. (2002). Żółta febra: choroba nieznajomych, [w:] Wielkie epidemie w dziejach ludzkości, red. K. F. Kiple, Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 125-133
  13. Szulakiewicz W. (2013). Ego-dokumenty i ich znaczenie w badaniach naukowych, Przegląd badań edukacyjnych, vol. 1, no. 16, 65-84
  14. Iwanowska A. (1990). Polskie rękopiśmienne relacje podróżnicze z epoki saskiej, [w:] Staropolska kultura rękopisu, pod red. H. Dziechcińskiej, Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 123-154
  15. Dziechcińska H. (1991). O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN
  16. Dziechcińska H. (1999). Pamiętniki czasów saskich: od sentymentalizmu do sensualizmu, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP
  17. Dziechcińska H. (2003). Świat i człowiek w pamiętnikach trzech stuleci: XVI-XVII-XVIII, Warszawa: IBL PAN. Wydawnictwo
  18. Mościcki H. (1936). Bohusz Franciszek Ksawery Michał, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 229-230
  19. Bohusz F. K. (2014). Dziennik podróży, wstęp i oprac. F. Wolański, Kraków-Wrocław: Księgarnia Akademicka; Wrocław: Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego
  20. Turkowski T. (1936), Borch Michał Jan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 313-314
  21. Butler M. (2013). Dziennik podróży Butlera do Włoch i Niemiec w latach 1779-1780, sudare Arvydas Pacevičius; parenge Waldemar Chorążyczewski, Arvydas Pacevičius, Agnieszka Rosa, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla
  22. Kantak K. (1937). Charkiewicz Juwenalis, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 3, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 264
  23. Wierzbicka-Michalska K. (1997). Moszyński August Fryderyk, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 22, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 108-112
  24. Czeppe M., Wójcik Z. J. (2004). Staszic Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 42, Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana, 540-551
  25. Borch M. J. (2015). Listy o Sycylii i Malcie, przekłady, oprac. i wstęp A. Szatyńska – Siemion, I. Z. Siemion, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR
  26. Moszyński A. F. (1970). Dziennik podróży do Francji i Włoch 1784-1786, wstęp, przypisy oraz wybór ilustracji, B. Zboińska-Daszyńska, Kraków: Wydawnictwo Literackie
  27. Staszic S. (1931). Dziennik podróży Stanisława Staszica: 1789-1805, z rękopisów wyd. Cz. Leśniewski, Kraków: Polska Akademia Umiejętności
  28. Charkiewicz J. (1998). Dyjariusz podróży hiszpańskiej z Wilna do miasta Walencyi na Kapitułę Jeneralną Zakonu Mniejszych Braci św. Franciszka, to jest bernardynów, odprawionej w roku 1768, oprac. B. Rok, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Autor

mgr Paula Wydziałkowska-Stawiska (ur. 1993) — doktorantka na Wydziale Nauk Historycznych UMK w Toruniu; zajmuje się naukowo podróżami XVIII-wiecznymi, a szczególnie zagadnieniem doświadczania choroby w czasie podróżowania oraz spostrzeżeń podróżników odnośnie do chorób i higieny; autorka licznych artykułów naukowych poruszających tę tematykę, a także edytorka edycji źródłowej tekstów Józefa Stanisława Sapiehy pt. „Z dawnych podróży. Fragmenty diariusza i wybrane listy biskupa koadiutora wileńskiego Józefa Sapiehy (1708–1754)”.

Uwaga

Powyższy tekst został pierwotnie opublikowany w monografii wieloautorskiej “Acta Uroboroi — w kręgu epidemii” (2018), red. M. Dąsal.

Autor: Paula Wydziałkowska

Tytuł: Epidemia jako kategoria społeczna i prywatna w wybranych relacjach z podróży polskich podróżników XVIII wieku

Leave a Reply

Your email address will not be published.