Arbuz zwyczajny (łac. Citrullus lanatus), pochodzący z rodziny dyniowatych z rejonów Afryki Południowej (dzięki odkrytym w Libii, Egipcie i w Sudanie nasionom arbuza wiemy, ze został on udomowiony ponad 5 tysięcy lat temu, w Europie poznany dopiero na przełomie XI–XII w.), to owoc kojarzony się z latem, o wysokiej zawartości wody i niskiej kaloryczności, który oprócz walorów smakowych posiada wiele właściwości prozdrowotnych. Od wieków symbolizuje płodność oraz obfite plony. Dzisiaj arbuza uprawia się na całym świecie, a głównym jego producentem są Chiny i Turcja.

Etnobotanika arbuza

Właściwości lecznicze arbuza są znane i wykorzystywane w tradycyjnej medycynie na całym świecie. Odmiana Citrullus lanatus var. citroide, znana też jako dziki melon, od wieków znajduje zastosowanie w leczeniu różnych dolegliwości. Dojrzały, a nawet lekko przejrzały miąższ arbuza spożywano jako naturalny środek obniżający gorączkę. Podobnie jak w przypadku innych przedstawicieli Cucurbitaceae, korzeń działa silnie przeczyszczająco, a w większych dawkach może wywoływać wymioty.

Pestki arbuza mają działanie osłaniające błony śluzowe, wzmacniające oraz korzystne dla układu oddechowego. W medycynie ludowej stosuje się je m.in. w leczeniu infekcji dróg moczowych oraz przy moczeniu nocnym. Sam owoc działa moczopędnie, wspomaga leczenie obrzęków, kamieni nerkowych oraz wodobrzusza. Pestki wykazują także działanie przeciwpasożytnicze i mogą wspomagać obniżanie ciśnienia krwi.

Czytaj również: Święty Jan niesie jagód dzban…”: historia i zastosowanie jagód, nie tylko viralowej przekąski XXI wieku

Badania sugerują, że regularne spożywanie arbuza może pomagać w profilaktyce nadciśnienia. Olej z pestek oraz ekstrakty wodne czy alkoholowe mogą według badań unieszkodliwiać tasiemce i glisty. Skórka owocu bywa stosowana w leczeniu zatrucia alkoholem oraz wspomagająco przy cukrzycy. W Sudanie miąższ arbuza wykorzystuje się w łagodzeniu oparzeń, obrzęków, bólów reumatycznych i dny moczanowej, a także jako łagodny środek przeczyszczający. W Senegalu owoce służą jako silny środek przeczyszczający, a w Nigerii — do leczenia biegunki i rzeżączki.

Więcej o historii surowców naturalnych przeczytasz w:

Historia naturalna przypraw (wyd. II) | Aleksander K. Smakosz

Kup teraz

Właściwości lecznicze arbuza — badania

Jako, ze ponad 90% arbuza to woda, jest idealnym owocem o działaniu moczopędnym (zalecany chorym na nerki), pomagającym przy tym nawadniać organizm, zwłaszcza w gorące dni czy po odbytym ciężkim treningu.

Liczne badania laboratoryjne i na modelach zwierzęcych wykazały, że zarówno miąższ, skórka, jak i pestki arbuza zawierają bioaktywne związki — m.in. likopen, cytrulinę, kukurbitacyny, sterole i triterpeny, które mogą potencjalnie wspierać leczenie wielu schorzeń.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe

Olej z pestek arbuza oraz ich ekstrakty wykazują silne działanie przeciwzapalne porównywalne z diklofenakiem. W badaniach na szczurach zmniejszały obrzęki i łagodziły ból, a także wykazywały wysoką aktywność antyoksydacyjną, neutralizując wolne rodniki.

Wsparcie układu krążenia

Arbuz jest bogaty w cytrulinę — aminokwas rozszerzający naczynia krwionośne poprzez stymulację szlaku tlenku azotu (NO). Badania sugerują, że regularne spożywanie arbuza może obniżać ciśnienie tętnicze i wspierać profilaktykę rozwoju nadciśnienia.

Czytaj również: Miażdżyca — epidemia współczesności

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwpasożytnicze

Ekstrakty z owoców i pestek arbuza hamują rozwój bakterii takich jak Staphylococcus aureus, Escherichia coli czy Pseudomonas aeruginosa, a także grzybów (Candida albicans). Izolowane związki (kukurbitacyna E i L) wykazały silne działanie przeciw Giardia lamblia, pasożytowi wywołującemu giardiozę.

Czytaj również: Bakterie wielolekooporne — nadal istotne zagrożenie?

Wsparcie układu pokarmowego

Sok z arbuza zmniejszał powstawanie wrzodów żołądka wywołanych indometacyną, co potwierdza jego działanie ochronne na błonę śluzową. Ekstrakty z pestek wykazały też działanie antysekrecyjne i cytoprotekcyjne. W badaniach na zwierzętach miąższ arbuza działał przeczyszczająco, łagodząc zaparcia i zwiększając perystaltykę jelit.

Właściwości przeciwcukrzycowe

Ekstrakt ze skórki arbuza obniżał poziom glukozy we krwi i podnosił stężenie insuliny u myszy z cukrzycą indukowaną streptozotocyną. Dodatkowo chronił komórki trzustki przed uszkodzeniami.

Czytaj również: Cukrzyca jako współczesna choroba cywilizacyjna

Ochrona wątroby

Olej z pestek arbuza zmniejszał aktywność enzymów wątrobowych (ALT, AST, ALP) u szczurów z uszkodzeniem wątroby wywołanym czterochlorkiem węgla, co potwierdziły również badania histopatologiczne.

Wpływ na mięśnie macicy

Ekstrakty z miąższu i skórki arbuza, podobnie jak cytrulina, zmniejszały skurcze mięśnia macicy w badaniach na izolowanych tkankach, co wskazuje na potencjalne zastosowanie jako środki rozkurczowe.

Arbuz w diecie

Wiele poradników tworzonych przez kobiety uprawiające sport, dietetyków bądź nawet lekarzy porusza temat arbuza w wielu dietach. Mowa tutaj głównie o diecie odchudzącej (słynne koktajle błonnikowe), diecie przeciwmiażdżycowej (działanie przeciwzapalne), ale również w profilaktyce nowotworowej (wspomniany lipoken), rekonwalescencji czy przy ukrzycy typu 2.

Arbuz w kuchni

Prócz wielu właściwości typowo zdrowotnych, arbuz bardzo często wykorzystuje się w letnim menu. Przede wszystkim można go spożywać klasycznie w formie plastrów bądź kostek (przekąska), jako element owocowej sałatki, w wytrawnych sałatkach (np. z serem feta, kurczakiem, sałatą, miętą, sosem winegret, orzechami, ogórkiem), jako smoothie arbuzowo-miętowe, lemoniada (arbuzowo-miętowa), arbuzowy sok, zmiksowany arbuz po zmrożeniu bez dodatkowych cukrów, chłodnik arbuzowy (mięta, ogórek, jogurt, limonka), gazpacho z arbuza (na ostro), lody sorbetowe, galaretki, musy owocowe, w wersji grillowanej. Warto zapamiętać, że nie tylko czerwona część owocu jest jadalna, gdyż białą skórkę arbuza można wykorzystać na wiele sposobów — zrobić dżem, dodać do zupy lub zamarynować niczym ogórki.

Podsumowanie

Arbuz od bardzo wielu lat jest chyba jednym z najbardziej popularnych owoców w trackie wakacji, spełniający ludzkie oczekiwania na słodycz i „wodę” w te najbardziej ciepłe miesiące roku.

Dzisiaj zresztą, wśród tak wielu fanów jesieni i dyni, obserwuje się także zastosowanie arbuza w roli „letniej dyni” i słynnego vibe’a „sumerween” jakże popularnego w Stanach Zjednoczonych, gdzie w ramach wycinania wspomnianej dyni, zastępuję się ją bardzo urokliwym arbuzem tworząc z niego makabryczne lampiony podczas letnich imprez i grilli.

Bibliografia

• Erhirhie, E. O., & Ekene, N. E. (2013). Medicinal values on Citrullus lanatus (watermelon): pharmacological review. International Journal of Research in Pharmaceutical and Biomedical Sciences, 4(4), 1305-1312.
• Molenda, J. (2018). Zadziwiające życie owoców. Od ananasa do truskawki. Bellona.
• Nowak, B., Schulz, B. (2002). Atlas owoców egzotycznych. Wyd. Bertelsmann.
• Pawłowski, A., Chlabicz, M. (2017). Skarbnica zdrowia – owoce świata. Wyd. Printex.